اهمیت سن افراد در انجام فعالیت های ذهنی بسیار مهم و نقش کلیدی در موفقیت و عدم آن دارد. اما به این معنا نیست که افرادی که دارای سنین بالایی هستند نمی توانند در امور حفظی موفق باشند.

سن، یکی از عوامل تأثیر گذار بر یادگیری و حفظ است و نمی توان آن را نادیده گرفت.

حفظ و یادگیری در دوران کودکی و نوجوانی، چنان ماندگار است که در روایتی از امام علی علیه السلام می خوانیم: « العلم من الصغر کالنقش فی الحجر* یادگیری در کودکی مانند کند و کاری روی سنگ(ماندگار) است». (بحارالانوار مجلسی ج1 ص224)

با این حال نباید از آموزش و حفظ قرآن در سنین میان سالی و بالاتر، به این بهانه، محروم شد. بله بهترین زمان برای حفظ قرآن، کودکی و نوجوانی است، اما حال که آن دوران گذشته، نمی توان این توفیق بزرگ الهی و هدیه خاص خداوندی را به دست آورد و حافظ قرآن شد؟

جواب آن است که در هر زمان به لطف خدای مهربان می توان حافظ قرآن شد. البته به طور طبیعی این کار نیاز به توجه دارد که در ادامه به آن می پردازیم :

1 تکراربیشتر: تیزی و تندی حافظ در سن بالا، کمی کند شده و با چند بار تکرار انسان نمی تواند مطمئن باشد، آیه را آن چنان خوب حفظ نموده که در ذهنش، تثبیت شده باشد، لذا نیاز به تکرار بیشتری است و فراموش نکنید این تکرارها، علاوه بر تقویت پایه حفظ و ثبات آن در آینده، اجر انسان را مضاعف می کند، چنان که امام صادق علیه السلام فرمودند:«من قراه کثیرا و تعاهده بمشقة من شده حفظه أعطاه الله عزوجل اجر هذا مرتین* هر کس قرآن را بسیار بخواند و با این که حفظ آن (بر او) دشوار است، آن را به ذهن خویش بسپار، خدای عزوجل دوبار پاداش آن را به او می دهد».(اصول کافی، ترجمه مصطفوی، ج4،ص406)

شما هم از روایت دو مطلب را متوجه می شوید:

1 - حفظ گاهی نیاز به تکرار بیشتر دارد.

2-  ثواب این گونه حفظ کردن بیش از حفظ آسان و راحت است.

در واقع این روایت بشارتی است به افرادی که به دلایلی مانند سن، آن تندی و تیزی حافظه را ندارند و برای حفظ نیاز به تکرار و دقت بیشتری دارند و تشویقی است که اگر حفظ ، کار بیشتری می طلبد ،پاداش، ثواب الهی و عنایت خداوندی نیز بیشتر است.

نکته: گاهی یک آیه با چند تکرار مختصر، ظاهرا حفظ می شود اما شما بعد، در کلاس و هنگام تحویل به استاد یا هم مباحثه ای، دچار اشکال و فراموشی می شوید، راز این مطلب در آن است که در واقع آن آیه یا آیات، حفظ قوی و پایدار نشده اند و فقط در حافظه کوتاه مدت شما، ثبت گشته اند و ثبات کامل آیه، نیاز به تکرار بیشتر داشته است. پس هیچ گاه فریب حفظ زود هنگام را نخورید و برای حفظ بیشتر عجله ننمایید، سرحوصله و با تکرار زیاد آیات را حفظ کنید تا ثبات بیشتری در ذهن شما داشته باشند.

2- خستگی را خسته کنید: معمولا کلاس های حفظ قرآن از افرادی با سن های مختلف تشکیل می شود و نگاه به راحت حفظ کردن بعضی افراد، انسان را از ادامه راه سرد می کند، بعضی افراد می گویند: در کلاس ما فردی است که در نیم ساعت یک صفحه را چنان حفظ می کند که در موقع تحویل به استاد، گویی از روی قرآن می خواند و در مرور و ده درس هم بسیار موفق است، ولی من آن یک صفحه را در یک ساعت حفظ می کنم و تازه در موقع تحویل هم اشکال دارم. این طور است که به مرور زمان، نسبت به کار حفظ دلسرد و حسته می شوند. اما شما باید خستگی را خسته کنید، از مرور و تکرار زیاد، احساس سردی و دلزدگی نکنید چرا که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند:« ... اتلوه فان الله یاجرکم علی تلاوته ــ بکل حرف عشر حسنات، أما إنی لا أقول: «الم»* عشر، و لکن اقول «الالف» عشر، و «اللام» عشر، و «المیم» عشر* قرآن را تلاوت کنید که خداوند برای تلاوت آن به شما هم اجر می دهد. خداوند به ازای هر حرفی از قرآن ده حسنه به شما عطا می نماید، بدانید که نمی گویم:«الم» ده حسنه دارد، بلکه می گویم:«الف» ده حسنه، «لام» ده حسنه و «میم» هم ده حسنه دارد». (التفسیر المنسوب الی الامام الحسن العسکری علیه السلام، ص14)

خوب وقتی این گونه است شما برای هر تکرار چقدر ثواب می برید و به درگاه الهی نزدیک تر می شوید، حال چه جایی برای خستگی است؟

نقل شده است شخصی به نام « سکاکی» در سن سی سالگی به یادگیری علم و سواد رو آورد، ولی به خاطر سن بالا چندان موفق نبود، روزی برای حفظ درس به صحرا رفته و اثر ریزش آب را روی صخره ای مشاهده کرد که به مرور زمان آب سنگ را شکافته بود و از دیدن این منظره پند گرفت و گفت:«هرگز دل و روح من سخت تر از این سنگ نیست، اگر قطرات دانش بسان آب در دل من جاری شود، به طور مسلم اثر نیکویی در روان من خواهد گذارد». او به شهر بازگشت و با شور زائدالوصفی مشغول تحصیل شد و بر اثر استقامت و پشتکار، یکی از نوابغ ادبیات عرب گردید» (رمز پیروزی مردان بزرگ،ص39)

3- تمرکز داشته باشید: موقعیت انسان وقتی به بزرگ سالی می رسد، همراه است با مشغله های بسیار، زندگی روی پر مسئولتش را به انسان نشان می دهد و ذهن نیز، درگیر این مسئولیت های و مشفله هاست، چیزی که کودکان و نوجوانان، آشنایی جدی با آن ندارند، از این رو تمرکز ذهنی ایشان بسیار بالاست.

برای به دست آوردن تمرکز، سعی کنید، زمان خاصی را برای حفظ قرآن بگذارید. این زمان می تواند، ساعتی در صبح، عصر و شب باشد، هیچ گاه به طور متوالی به حفظ و مرور نپردازید و هر نیم ساعت، ده دقیقه، استراحت کنید.

در موقع حفظ به هیچ چیز جز حفظ فکر نکنید، مشغله های دیگر را در زمان حفظ رها کنید و اگر کار مهمی دارید آن را قبل از برنامه های حفظ انجام دهید تا در هنگام حفظ ذهن تان درگیر آن نباشد.

4- برای حفظ وقت بگذارید: بهترین وقت باید برای قرآن و حفظ آن باشد. صحیح است که در این سن، مسئولیت های متنوعی بر عهده شما، ممکن است باشد، اما باید بهترین زمان را به حفظ اختصاص دهید، نه زمانی را که خسته و بی رمق هستید.

5- همت بلند داشته باشید: نداشتن اعتماد به نفس، بزرگ ترین مانع برای رسیدن به اهداف عالی در زندگی انسان است. حفظ قرآن را اولین قدم در زندگی خود بدانید و قصد کنید بعد از آن نهج البلاغه را هم حفظ کنید، بدانید که هر چه همت شما بلندتر باشد، دست یابی به هدف تان آسان تر خواهد شد. چنان که کمال الدین بافقی وحشی گفته است:

همت اگر سلسله جنبان شود            مور تواند که سلیمان شود

از تلقین منفی به خود به شدت اجتناب کنید و همیشه انرژی مثبت به خودتان تلقین کنید، بدانید که بسیاری از افراد در سن بالاتر از شما، فقط با توکل بر خدا و همت بلند، حافظ قرآن و نهج البلاغه شده اند. مقام معظم رهبری در این مورد فرمودند:«سنین بالاتر از ما، یعنی سنین هفتاد و پنج، هشتاد، می شود حفظ کرد. من شنیدم مرحوم آیة الله خویی در همین سال های آخر عمر قرآن را حفظ کرده بود. خیلی مهم است: پیرمرد مثلا هشتاد ساله قرآن را حفظ کند». (بیانات معظم له در تاریخ22/6/86)

حضرت آیة الله خزعلی، حافظ کل قرآن و نهج البلاغه و متولد 1304 است، ایشان بعد از پیروزی انقلاب یعنی از سن 54 سالگی شروع به حفظ قرآن و بعد از آن نهج البلاغه نمود، شنیدنی است که ایشان در چهارمین دوره مسابقات بین المللی قرآن کریم که در سال 1365 در تهران برگزار شد رتبه دوم حفظ کل قرآن را اخذ کردند. (خبرگان ملت، ج2، ص 229)

6- حضور در کلاس: حضور در محضر استاد و کلاس را مغتنم بشمارید، انسان برای دست یابی به هر هدفی باید از محضر کارگشتگان و پیش کسوتان و معلمان آن، بهره بگیرد و حفظ قرآن نیز شامل این مطلب می شود، نگویید: من وقت کلاس رفتن را ندارم، خودم در خانه حفظ می کنم. حتما به کلاس بروید و هم مباحثه ای از دوستان حاضر در کلاس، انتخاب نمایید تا راه موفقیت را بهتر و سریع تر طی نمایید.

در پایان این نکته را متذکر می شویم که طبق روایات و آنچه از تاریخ و زندگی نامه افراد موفق به دست می آید، انسان در هر سن و سالی می تواند حافظ قرآن شود و نیز مدارج علمی را طی نماید، اما همه موکول به توکل بر خدا و همت بلند شخص و برنامه ریزی مرتب و منظم است.

مجله نسیم وحی، شماره 55؛ داود قاسمی